محمد بن هندوشاه نخجوانى
پيشگفتار 45
دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )
بقوانين پشت پا زده ، از مقرراتى كه خود وضع كرده بودند پيروى مينمودند « 1 » و به وضع كشاورزى و صنعت بىاعتنائى نموده دربارهء حال ماليات دهندگان نمىانديشيدند . خلاصه بايد اذغان كرد كه اين وضع منجر به پيدايش قشر نيرومندى از افراد مفتحواره و انگل در سرزمينى وسيع گرديد كه به حساب اهالى زحمتكش و خزانهء دولت به آسانى ثروتمند شدند ، اموال منقول و غير منقول بيكرانى گرد آوردند و در زندگى اجتماعى - اقتصادى كشور نقش مهمّى بازى كردند . از نوشتههاى محمد نخجوانى پيداست كه در اين شرايط ، افراد درستكار ، پراستعداد ، تحصيلكرده و عاقلى نيز وجود داشتند كه فاقد هر نوع امكان شركت در زندگى اجتماعى - اقتصادى كشور بودند . از متن كتاب محمد نخجوانى آشكار مىشود كه آنها از كار بر كنار گشته و مقامشان در برابر مبلغى كلان بافراد تصادفى ، بىاستعداد ، عالمنما ، نادرست ، پست و رجال دولتى بىتدبير فروخته ميشد كه در تلاش براى منافع شخصى خود بمقامهاى عالى پردرآمد رسيدند . به اين ترتيب ، اين قشر فئودالها به آسانى ثروتمند شدند . تقريبا تمام مقامهاى مهمّ و پردرآمد اساسا از طريق پرداخت رشوههاى
--> ( 1 ) - محمد نخجوانى ، كتاب ياد شده جلد اوّل ، قسمت 2 ، ص 451 : . . . جمعى از متغلبان بهر وقت در كار قضا مدخل ميسازند و متحاكمان را بحمايت ميگيرند و حقوق در محال و مراكز خود استقرار نمىيابد . . . و رفع تغلب ايشان قطعا ميسّر نمىشود . . .